De Kunst van Mentaliseren: Zelfreflectie en Empathie in Coaching en Teams

Introductie

In deze aflevering van de PodVIS spreken Phyleen Manger Cats en René Meijer over het concept 'mentaliseren'. Ze bespreken de definitie, de oorzaken van een verminderd mentaliserend vermogen en hoe je dit kunt herkennen. De kern van het gesprek richt zich op concrete strategieën om mentaliseren te bevorderen in zowel individuele coaching als in teamverband, met een nadruk op de 'niet-wetende houding' en praktische interventies.

Definitie en Kernprincipes van Mentaliseren

René Meijer definieert mentaliseren als een proces dat niet puur cognitief is, maar zowel denken als voelen omvat. Het rust op twee pijlers: zelfreflectie (het vermogen om over jezelf na te denken en te voelen) en inlevingsvermogen (het vermogen om je in een ander te verplaatsen). Hij benadrukt dat ieders mentaliserend vermogen afneemt onder invloed van hoge emoties, zoals boosheid of verliefdheid. Wanneer men boos is, is er geen ruimte voor rustige reflectie of empathie.

Wetenschappelijk is aangetoond dat het mentaliserend vermogen zich in de prefrontale cortex van de hersenen bevindt. Bij verliefde mensen "gaat het licht daar uit", wat de uitdrukking "liefde maakt blind" neurologisch ondersteunt. Het weten wat mentaliseren is, is dus niet voldoende om het in een emotioneel geladen situatie ook te kunnen. Een belangrijk principe is dat wanneer mensen zich niet gezien of gehoord voelen, hun vermogen om zich in de ander in te leven sterk vermindert, omdat de eigen behoefte aan erkenning dan voorop staat.

Oorzaken en Herkenning van Verminderd Mentaliserend Vermogen

De ontwikkeling van het mentaliserend vermogen is niet aangeboren, maar wordt gevormd in de kindertijd en is sterk verbonden met veilige hechting. Mensen die onveilig gehecht zijn, hebben dit vermogen vaak minder goed ontwikkeld. Het goede nieuws is echter dat het later in het leven alsnog aangeleerd en versterkt kan worden, bijvoorbeeld door contact met een veilig gehechte partner of met behulp van een coach.

René signaleert met spijt een maatschappelijke trend van toenemende polarisatie en afnemende bereidheid om zich in anderen te verdiepen, versterkt door social media-algoritmes. Een verminderd mentaliserend vermogen is te herkennen aan het gebruik van absolute, niet-mentaliserende uitspraken, zoals "dat is toch logisch?" of "dat hoor je niet te doen". Deze uitspraken duiden erop dat iemand niet verder reflecteert, wat overigens meestal niet een bewuste keuze is. René benadrukt dat iedereen 'blinde vlekken' heeft: specifieke gebieden waarop het mentaliserend vermogen minder sterk is.

Strategieën voor het Stimuleren van Mentaliseren in Coaching

Voor coaches die werken met cliënten die moeite hebben met reflecteren, is de 'niet-wetende houding' een cruciale strategie. Dit houdt in dat de coach bewust niet te snel 'begrijpt' wat de cliënt zegt en een oprecht nieuwsgierige houding aanneemt. Hoe minder snel de coach het snapt, hoe meer de cliënt wordt aangezet tot reflectie. 

De kern van de aanpak is de combinatie van erkenning voor het gevoel van de cliënt en het inhoudelijk niet direct begrijpen van het verhaal. Om feedback te geven op het gedrag van een cliënt, is het effectief om eerst toestemming te vragen, dan het eigen gevoel te delen en tot slot de cliënt te vragen of hij/zij zich daar iets bij kan voorstellen. De essentie van mentaliseren is 'een pas op de plaats maken': een moment van rust nemen om te reflecteren op eigen gedachten en gevoelens alvorens te reageren.

Toepassing van Mentaliseren in Teams

Ook in teams kan het mentaliserend vermogen worden gestimuleerd, maar een cruciale voorwaarde is het hebben van een 'contract' of commitment van het team om hieraan te werken. Een leidinggevende kan dit commitment creëren door expliciet aan te geven te willen reflecteren op de onderlinge omgang en de manier waarop men zich in elkaar inleeft.

Een zeer effectieve en concrete interventie in een teamdiscussie is om van de teamleden te vragen om, voordat ze hun eigen mening geven, eerst het betoog van de vorige spreker samen te vatten en te controleren of de samenvatting klopt. Dit dwingt tot actief luisteren en inleven. Een stap verder is om teamleden te vragen het gevoel achter de boodschap van de ander te erkennen, zonder het er inhoudelijk mee eens te hoeven zijn. Dit is vaak "hogeschoolwerk" voor teams, zeker in de hectiek van alledag, maar uiterst waardevol om de onderlinge verbinding en het begrip te vergroten. Dit principe is ook relevant voor management, dat vaak waardering toont met bonussen, terwijl medewerkers meer behoefte hebben aan persoonlijke aandacht en begrip.

Over René Meijer

René is gerenommeerd auteur, opleider en coach. Samen met Judith Budde is hij eigenaar van Opleidingscentrum Het Balkon en de Voice Dialogue Academie. Samen met Lex Mulder geeft hij dit jaar nog 2 open groepen opleiding Groepsdynamica, waarna hij op dit thema en op het thema van Mentaliseren alleen nog maar incompany opleidingen geeft. Samen met Peter Bleumer heeft René een boek geschreven over Mentaliserend Coachen.